Lezing

De wetenschap van ons financiële gedrag

Zijn mensen rationele wezens? Is irrationeel gedrag voorspelbaar? Minou van der Werf (Wetenschappelijk Medewerker Nibud) legt de bezoekers deze vragen voor via de interactieve website Mentimeter. Dat levert interessante resultaten op.

Uit de staafdiagrammen die op het scherm verschijnen blijkt dat het merendeel van de zaal zichzelf níet als een rationeel wezen ziet. Tegelijkertijd denken ze dat hun irrationele gedrag voorspelbaar is. “De mens als een rationeel wezen? Ik zeker niet!” geeft ook Van der Werf ruiterlijk toe. Als voorbeeld noemt ze het boeken van een hotel. Komt ze er één tegen die geweldig is maar veel te duur, dan zijn alle andere zaken ineens niet meer zo belangrijk. “Ik word verliefd op een hotel. En ook uit onderzoeken blijkt: ons denkvermogen is maar beperkt, we hebben niet alle ruimte en tijd om onze beslissingen rationeel te maken.”

We hebben niet alle ruimte en tijd om onze beslissingen rationeel te maken.

Gewenst gedrag
Toch is irrationeel gedrag wél voorspelbaar. Ze laat een overzicht zien van de 188 biassen die mensen vertonen, de manier waarop wij in ons denken afwijken van het rationele systeem. “Bij communicatie van producten wordt vaak gebruik gemaakt van het rationele model. Maar mensen maken juist bijzondere irrationele keuzes,” legt Van der Werf uit. 

Dat blijkt wel uit de huidige wetenschappelijke onderzoeken naar ons financiële gedrag. Als voorbeeld noemt ze de mobiel bankieren app. “Voorheen moest je helemaal inloggen, toch wel vaak een gedoe. Maar door die app is het veel makkelijker om je rekening te controleren. Het aantal mensen dat wekelijks hun rekening checkt is enorm gestegen door die app. Dit toont aan hoe het gewenste gedrag gemakkelijker kan worden gemaakt.” Bij het Common Cents Lab uit Amerika ontdekten ze dat mensen liever sparen in zogenaamde ronde getallen. Zo blijken mensen bijvoorbeeld liever maandelijks 125 euro te sparen dan 123,15 euro. Dat levert aan het einde van het jaar al een flink som aan extra spaargeld op.

Steuntje in de rug
“Mensen weten dat ze de wilskracht niet hebben om te sparen maar willen dat goede gedrag wél vertonen,” zegt Van der Werf. Een onderzoek op scholen in Oeganda toonde aan dat kinderen veel beter sparen via de Lock Box: een spaarpot waar je minder makkelijk spaargeld uit kunnen halen. “Het ging om kinderen tussen de tien en vijftien jaar die zélf hun schoolspullen moesten kopen. Maar omdat ze niet genoeg wisten te sparen hadden ze vaak niet voldoende schoolspullen. Met de Lock Box kwam aan het begin van het schooljaar geld vrij, met als resultaat dat meer kinderen schoolspullen konden kopen. Dit zijn manieren waarop mensen geld kunnen sparen.”

Reminders zijn supereffectief.

In Nederland is een voorbeeld van dergelijk commitment device het vakantiegeld: het is een verplichting waar elke medewerker voor lange tijd aan verbonden is. Het lijkt een effectieve manier om te sparen voor de jaarlijkse zonvakantie. Maar niet alleen dergelijke verplichtingen werken goed om te sparen en overzicht te houden op onze financiën. Zo kan ook al een simpele herinnering, door middel van een sms, helpen om bepaald gedrag te activeren. Van der Werf: “Mensen hebben het tegenwoordig heel druk. Dan kan je nog  weleens vergeten geld over te maken of te sparen. Maar zeker mensen met geldproblemen kunnen een steuntje in de rug gebruiken. Reminders zijn supereffectief.”

Irrationeel gedrag is dus soms voorspelbaar, en volgens Van der Werf zitten daar nog veel kansen om op in te spelen. “We moeten proberen mensen iets meer te laten nadenken over hun beslissingen, door ze rationeler te laten nadenken, en onze producten en diensten daarop laten aansluiten.” 

Voeg toe aan selectie